8. Skały i głazy narzutowe

Chociaż stwierdzenie, że w promieniu 150 km od Trójmiasta nie ma skał nadających się do wspinania nie jest do końca prawdziwe, to jest w nim sporo prawdy. Jedyne naturalne formy skalne (w rozumieniu wspinaczkowym) znajdujące się w pobliżu Trójmiasta to granitowe lub gnejsowe głazy narzutowe oraz kilka zlepieńcowych skałek. Żadna ze „skał” nie przekracza 3–4 m wysokości, wszystkie większe podlegają też ochronie jako pomniki przyrody nieożywionej, a czasem również ze względu na rzadkie zbiorowiska mchów i porostów. Według „Katalogu rezerwatów i pomników przyrody nieożywionej” w sąsiedztwie Trójmiasta znajduje się około 25 głazów o wysokości przekraczającej 2 m, z których 7 ma wysokość 3–3,5 m.

Największe głazy narzutowe są od lat odwiedzane przez kolejne, głodne naturalnej skały pokolenia trójmiejskich wspinaczy liczących na znalezienie wspinaczkowego Eldorado. Na wielu „Diabelskich Kamieniach” (tak nazywa głazy narzutowe miejscowa ludność) wytyczone zostały „drogi” i przystawki różnej klasy. Zlepieńcowe skałki, chociaż ładne, są bardzo kruche i wspinanie się na nich grozi ich poważnym uszkodzeniem — absolutnie nie wolno tego robić.

Największe „skały” w pobliżu Trójmiasta.

Przedstawione w tym rozdziale zestawienie większych głazów narzutowych i skałek zostało opracowane przede wszystkim z myślą o osobach turystycznie zwiedzających osobliwości przyrodnicze Pomorza Gdańskiego, a nie o wspinaczach. Chociaż istnieje przepis zabraniający wspinania się po pomnikowych eratykach (tak nazywają się fachowo diabelskie kamienie), głazy są regularnie „zdobywane” przez dzieci i dorosłych; większość z nich — ze względu na niewielką wysokość i często bogatą pokrywę mchów i porostów — po prostu nie nadaje się do wspinania nawet w jakiejś mocno wykoślawionej formie bulderingu. Pod żadnym pozorem nie wolno usuwać z pomników przyrody porostów, nie mówiąc o malowaniu ograniczników czy kuciu chwytów. Tylko wspinacz nie pozostawiający jakichkolwiek śladów — w tym również magnezji — ma (minimalną) szansę na pobłażliwe traktowanie przez straż ochrony przyrody. Dołączone do opisów niektórych głazów narzutowych opisy „dróg” wspinaczkowych oszczędzą — mamy nadzieję — kolejnym wspinaczom prób pokonywania „dziewiczych” ścian.

Eratyki stanowią dość spektakularne pamiątki po zlodowaceniach — w odróżnieniu od ludowych podań, gdzie głównym odpowiedzialnym za nie czyni się zazwyczaj zdybanego przez świt diabła, przyjmuje się, że głazy zostały przywleczone przez lądolód ze Skandynawii. Pokrywa lodowa w czasie zlodowacenia miała miąższość (grubość) rzędu setek metrów (1–2 km), a jej ruch powodował niejednokrotnie odspajanie od podłoża olbrzymiego (w porównaniu z „wielkimi” głazami) objętościowo materiału. Szczegółowe badania głazów pozwalają na określenie, z której części Skandynawii mogą pochodzić poszczególne okruchy skalne, co z kolei umożliwia dalsze studia nad kierunkami rozprzestrzeniania się mas lodu. Dla tego rodzaju badań kilka największych głazów narzutowych nie jest oczywiście rzetelną podstawą, lepsze rezultaty daje analiza porównawcza setek mniejszych kamieni.

Większe i najbardziej znane głazy narzutowe na Pomorzu Gdańskim to Odargowski Kamień, Diabelski Kamień nad jeziorem Kamiennym oraz Diabelski Kamień w Dolinie Radości.

W odróżnieniu od głazów narzutowych, zlepieńcowe skałki nie zostały znikąd przywleczone, chociaż ich powstanie jest również pośrednio związane z działalnością lodowca. Ponieważ zlepieńce tego rodzaju występują jako soczewki w obrębie glin, ich powstanie tłumaczy się przesiąkaniem wód opadowych przez gliny połączonym z ługowaniem węglanu wapnia, a następnie wytrąceniem CaCO3 w formie luźnego spoiwa w obrębie (zalegających poniżej glin) piasków — w środowisku o zmiennym współczynniku pH. Dalszy rozwój tak powstałych skałek związany jest z procesami krasowymi (i działalnością człowieka, opisane są wypadki niszczenia i „naprawiania” ostańców).

Zlepieńcowe skałki można obejrzeć nad jeziorem Lubygość, w Mechowie oraz w Połchowie. We wszystkich wymienionych skałkach znajdują się też wielokrotnie opisywane groty i niewielkie jaskinie.